مسئولیت شرکا به این معناست که اگر شرکت از پس پرداخت بدهی ها و تعهدات خود برنیاید، تا چه اندازه از اموال شخصی هر شریک در معرض مطالبه طلبکاران قرار می گیرد. این اندازه را نوع شرکت تعیین می کند: در شرکت تضامنی مسئولیت شرکا نامحدود است و طلبکار برای کل بدهی می تواند به اموال شخصی شرکا مراجعه کند، اما در شرکت سهامی یا با مسئولیت محدود هر شریک فقط تا میزان سهام یا سرمایه خود پاسخگو است. در این راهنما مسئولیت شرکا را در انواع شرکت های تجاری ایران با مبنای قانونی هر یک بررسی می کنیم و می گوییم در چه شرایطی شریک عملا مسئولیت شخصی می پذیرد.
چرا نوع مسئولیت شرکا پیش از ثبت شرکت تعیین کننده است؟
نوع شرکت فقط یک عنوان اداری نیست؛ همان چیزی است که در بدترین روز کسب و کار، مثلا وقتی شرکت ورشکست می شود یا یک قرارداد سنگین به شکست می انجامد، مشخص می کند طلبکار تا کجا می تواند پیش برود. شریک تضامنی با کل دارایی خود پاسخگوی بدهی های شرکت است و سهامدار سهامی حداکثر مبلغ اسمی سهامش را از دست می دهد. به همین دلیل انتخاب نوع شرکت باید با نگاه به میزان ریسک فعالیت و تعداد شرکا انجام شود.
مبنای قانونی این بحث در ایران هنوز همان قانون تجارت مصوب ۱۳۱۱ و لایحه اصلاحی قانون تجارت مصوب ۱۳۴۷ است و همین چارچوب تا امروز، آبان ۱۴۰۵، حاکم بر انواع شرکت های تجاری است. اگر هنوز در مرحله انتخاب قالب هستید، مقاله تفاوت انواع شرکت های تجاری را بخوانید تا تصویر کلی انواع شرکت در ذهن تان جا بیفتد.
مسئولیت شرکا به تفکیک نوع شرکت
در ادامه وضعیت مسئولیت را در هر نوع شرکت با استناد به ماده قانونی مربوط بررسی می کنیم.
شرکت تضامنی؛ مسئولیت نامحدود و تضامنی شرکا
ماده ۱۱۶ قانون تجارت شرکت تضامنی را شرکتی معرفی می کند که برای امور تجارتی بین دو یا چند نفر با مسئولیت تضامنی تشکیل می شود. نتیجه عملی این قاعده در ماده ۱۱۹ آمده است: اگر دارایی شرکت برای پرداخت تمام قروض کافی نباشد، هر یک از شرکا مسئول پرداخت تمام قروض شرکت است و هر توافقی میان شرکا برخلاف این ترتیب در برابر طلبکار نافذ نیست. یعنی طلبکار می تواند کل بدهی را از هر شریکی که بخواهد مطالبه کند و آن شریک بعدا در روابط داخلی، سهم بقیه را به نسبت سهم الشرکه از آنها می گیرد.
شرکت سهامی؛ مسئولیت محدود به مبلغ اسمی سهام
ماده ۲۰ لایحه اصلاحی قانون تجارت می گوید شرکت سهامی شرکتی است که سرمایه آن به سهام تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام محدود به مبلغ اسمی سهام آنهاست. این قاعده هم در سهامی عام و هم در سهامی خاص برقرار است: طلبکاران شرکت حق ندارند برای بدهی های شرکت به دارایی شخصی سهامداران مراجعه کنند و سهامدار در بدترین حالت، ارزش سهام خود را از دست می دهد. همین ویژگی است که شرکت سهامی را برای فعالیت های سرمایه بر و پرریسک مناسب می کند، هرچند تشکیل و اداره آن تشریفات بیشتری دارد.
شرکت با مسئولیت محدود؛ پاسخگویی تا میزان سرمایه هر شریک
ماده ۹۴ قانون تجارت تعریف این نوع شرکت است: شرکتی بین دو یا چند نفر برای امور تجارتی که در آن سرمایه به سهام تقسیم نمی شود و هر شریک فقط به میزان سرمایه خود مسئول قروض و تعهدات شرکت است. این قالب به دلیل ثبت ساده تر و ریسک کمتر، رایج ترین گزینه میان کسب و کارهای کوچک و متوسط ایران است. نکته مهم دیگر انتقال سهم است: طبق مواد ۱۰۲ و ۱۰۳ قانون تجارت، انتقال سهم الشرکه به دیگری باید با موافقت سه چهارم شرکا و با سند رسمی انجام شود و در غیر این صورت در برابر شرکت و اشخاص ثالث معتبر نیست. اگر در انتخاب میان دو قالب پرکاربرد مردد هستید، مقاله تفاوت شرکت سهامی خاص و با مسئولیت محدود را از دست ندهید.
شرکت نسبی؛ مسئولیت به نسبت سرمایه و بدون تضامن
ماده ۱۸۴ قانون تجارت شرکت نسبی را شرکتی معرفی می کند که مسئولیت هر شریک به نسبت سرمایه ای است که در شرکت گذاشته و در اسم شرکت باید عبارت شرکت نسبی و لااقل اسم یک شریک ذکر شود. برخلاف شرکت تضامنی، مسئولیت شرکا تضامنی نیست؛ اگر یک شریک معسر شود و از پرداخت سهم خود ناتوان بماند، بقیه شرکا لازم نیست بدهی او را بپردازند. در انتقال سهم الشرکه نیز طبق ماده ۱۸۸ قانون تجارت شریک جدید جانشین شریک سابق می شود و مسئولیت او را در برابر بدهی های قبلی نیز می پذیرد.
شرکت مختلط غیرسهامی؛ ترکیب شریک ضامن و شریک با مسئولیت محدود
ماده ۱۴۱ قانون تجارت این شرکت را ترکیبی از یک یا چند شریک ضامن و یک یا چند شریک با مسئولیت محدود می داند. شریک ضامن مسئول تمام قروضی است که تعهدات شرکت از دارایی آن بیشتر باشد و شریک با مسئولیت محدود فقط تا میزان سرمایه اش پاسخگوست. مدیریت امور در صلاحیت شرکای ضامن است و طبق ماده ۱۴۳ انتقال سهم شریک با مسئولیت محدود تنها با موافقت شرکای ضامن ممکن می شود. این قالب وقتی استفاده می شود که یک طرف سرمایه می گذارد و نمی خواهد ریسک مدیریت را بپذیرد.
شرکت مختلط سهامی؛ شریک ضامن در کنار سهامداران
ماده ۱۶۲ قانون تجارت شرکت مختلط سهامی را ترکیبی از عده ای سهامدار و یک یا چند شریک ضامن می داند. سهامداران که سرمایه آنها به صورت سهام درآمده فقط تا میزان همان سرمایه مسئولیت دارند و شریک ضامن مسئول تمام قروضی است که از دارایی شرکت بیشتر بماند. مدیریت نیز به شرکای ضامن سپرده شده و سهامداران از طریق هیات نظار بر عملکرد ضامن ها نظارت می کنند. شرکت تعاونی که قانون خاص خود را دارد نیز در اصل از قالب مسئولیت محدود پیروی می کند و هر عضو تا میزان سهم الشرکه خود پاسخگوست.
جدول مقایسه مسئولیت شرکا در انواع شرکت ها
| نوع شرکت | مسئولیت شرکا | مبنای قانونی | نمونه ریسک |
|---|---|---|---|
| تضامنی | نامحدود و تضامنی؛ هر شریک مسئول تمام قروض مازاد بر دارایی شرکت | مواد ۱۱۶ و ۱۱۹ قانون تجارت | توقیف اموال شخصی برای بدهی کامل شرکت |
| سهامی خاص و عام | محدود به مبلغ اسمی سهام هر سهامدار | ماده ۲۰ لایحه اصلاحی قانون تجارت | از دست دادن ارزش سهام در بدترین حالت |
| با مسئولیت محدود | محدود به میزان سرمایه هر شریک | ماده ۹۴ قانون تجارت | از دست دادن آورده؛ ریسک بیشتر در صورت اختلاط اموال |
| نسبی | به نسبت سرمایه و بدون تضامن میان شرکا | ماده ۱۸۴ قانون تجارت | پرداخت سهم بدهی به نسبت سرمایه هر شریک |
| مختلط غیرسهامی | شریک ضامن نامحدود؛ شریک با مسئولیت محدود تا میزان سرمایه | ماده ۱۴۱ قانون تجارت | بار کل بدهی مازاد بر دوش شریک ضامن |
| مختلط سهامی | سهامدار تا میزان سرمایه؛ شریک ضامن نامحدود | ماده ۱۶۲ قانون تجارت | تمرکز ریسک روی شریک ضامن |
مسئولیت شرکا در برابر بدهی ها، مالیات و جبران خسارت
مسئولیت شرکا فقط یک بعد ندارد و بهتر است سه محور را از هم جدا کنیم. در محور بدهی های تجاری، وضعیت هر شرکت را همان قواعد بخش قبل تعیین می کند. در محور مالیاتی، مودیِ مالیات خود شرکت است و شرکای شرکت های محدود به سرمایه بابت مالیات شرکت مسئولیت شخصی ندارند؛ اما دو نکته را جدی بگیرید: طبق ماده ۱۹۸ قانون مالیات های مستقیم، در شرکت های منحله مدیران مجتمعا یا منفردا در حدود دارایی شرکت نسبت به پرداخت مالیات مسئولیت تضامنی دارند و در شرکت تضامنی به دلیل مسئولیت نامحدود، هر بدهی از جمله بدهی مالیاتی می تواند به اموال شخصی شرکا سرایت کند. برای نگاه جامع تر به نرخ ها، معافیت ها و الزام های مالیاتی، مقاله مالیات شرکت ها را بخوانید.
در محور جبران خسارت، قاعده کلی این است که شریک یا مدیری که خارج از حدود اختیارات خود عمل کند، خلاف مفاد اساسنامه یا آگهی های رسمی شرکت رفتار کند و از این راه به شرکت یا اشخاص ثالث خسارت بزند، شخصا پاسخگوی جبران آن خسارت است. به همین دلیل مرز اختیاراتی که در اساسنامه تعیین شده فقط یک تشریفات اداری نیست.
چه زمانی شریک عملا مسئولیت شخصی می پذیرد؟
محدود بودن مسئولیت یک سپر مطلق نیست و در عمل، شریک شرکت های محدود هم می تواند با اموال شخصی خود درگیر شود. رایج ترین این موارد عبارتند از:
- امضای ضمانت شخصی برای وام یا تعهد شرکت نزد بانک یا طلبکار؛
- امضای چک و سفته با امضای شخصی و بدون قید سمت؛ طبق ماده ۱۹ قانون صدور چک، شرکت و امضاکننده مجاز در برابر دارنده چک مسئولیت تضامنی دارند؛
- اختلاط اموال شخصی با اموال شرکت و نداشتن حساب بانکی و دفاتر جداگانه؛
- اقدام خارج از حدود اختیاراتی که اساسنامه و آگهی رسمی تعیین کرده است؛
- عضویت از ابتدا در نقش شریک ضامن در شرکت تضامنی یا مختلط.
راه های محدود کردن ریسک مسئولیت شرکا
هیچ قالبی ریسک را صفر نمی کند، اما چند اقدام ساده این مواجهه را به شکل محسوس پایین می آورد:
- انتخاب قالب محدود برای فعالیت های پرریسک؛ شرکت سهامی خاص یا با مسئولیت محدود سپر بهتری از شرکت تضامنی است؛
- تفکیک کامل اموال و حساب بانکی شرکت از اموال شخصی شرکا و نگه داری دفاتر مستقل؛
- امضای همه اسناد تعهد آور با قید سمت و عبارت از طرف شرکت، نه با امضای شخصی؛
- پرهیز از ضمانت شخصی و در صورت ضرورت، محدود کردن آن به مبلغ و مدت مشخص؛
- تنظیم قرارداد داخلی میان شرکا برای تقسیم مسئولیت ها در روابط داخلی؛
- ثبت رسمی همه تغییرات از انتقال سهم تا تغییر مدیران تا مرز مسئولیت هر نفر در برابر اشخاص ثالث روشن بماند.
سوالات متداول درباره مسئولیت شرکا
آیا طلبکاران در شرکت با مسئولیت محدود می توانند به اموال شخصی شرکا مراجعه کنند؟
خیر؛ طبق ماده ۹۴ قانون تجارت مسئولیت هر شریک فقط تا میزان سرمایه او در شرکت است. این سپر فقط وقتی سوراخ می شود که شریک ضمانت شخصی امضا کرده باشد، اسناد تعهد را با امضای شخصی امضا کرده باشد یا اموالش را از اموال شرکت تفکیک نکرده باشد.
در کدام نوع شرکت ها شرکا بیشترین ریسک را دارند؟
در شرکت تضامنی و در نقش شریک ضامن شرکت های مختلط؛ طبق ماده ۱۱۹ قانون تجارت اگر دارایی شرکت کافی نباشد، هر شریک مسئول پرداخت تمام قروض شرکت است و این مسئولیت به اموال شخصی نیز می رسد.
آیا انتقال سهم الشرکه شریک قبلی را از مسئولیت خلاص می کند؟
در شرکت با مسئولیت محدود انتقال سهم به سند رسمی و موافقت سه چهارم شرکا نیاز دارد و بدون آن در برابر شرکت و اشخاص ثالث معتبر نیست؛ در شرکت نسبی نیز طبق ماده ۱۸۸ قانون تجارت شریک جدید مسئولیت شریک سابق را در برابر بدهی های قبلی نیز می پذیرد.
آیا بدهی مالیاتی شرکت به اموال شخصی شرکا تعلق می گیرد؟
مالیات بر عهده خود شرکت است و شرکای شرکت های محدود به سرمایه بابت آن مسئولیت شخصی ندارند؛ اما در شرکت منحله مدیران طبق ماده ۱۹۸ قانون مالیات های مستقیم در حدود دارایی شرکت مسئولیت تضامنی دارند و در شرکت تضامنی بدهی های شرکت به اموال شخصی شرکا سرایت می کند.
اگر یکی از شرکا فوت کند مسئولیت چه می شود؟
تکلیف سهم الشرکه و بدهی های شریک متوفی در انواع شرکت متفاوت است و به نوع شرکت، مفاد اساسنامه و توافق شرکا بستگی دارد؛ جزئیات را در مقاله فوت شریک شرکت بخوانید.
نکته: مطالب این مقاله صرفا جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست؛ ممکن است قوانین تغییر کرده یا در متن اشتباهی باشد. برای اقدام های مهم با منابع رسمی استعلام یا با کارشناس مشورت کنید.









