مسئولیت هیئت مدیره در انواع شرکت ها - اتاق جلسات شرکت با میز و صندلی

مسئولیت هیئت مدیره در انواع شرکت‌ها | وظایف و تخلفات

امتیاز 5 از 5
فهرست مطالب

مسئولیت هیئت مدیره یعنی پاسخگویی اعضای این رکن در برابر شرکت، سهامداران و اشخاص ثالث برای تصمیم هایی که در مقام مدیریت می گیرند. این مسئولیت سه شاخه اصلی دارد: مدنی، کیفری و مالیاتی، و در مواردی مانند ورشکستگی می تواند تا پرداخت شخصی بدهی های شرکت پیش برود. در این مقاله وظایف قانونی هیئت مدیره، تخلفات رایج و پیامد هر یک و وضعیت مسئولیت در انواع شرکت ها را مرور می کنیم و می گوییم چگونه می توان این ریسک را کاهش داد.

جایگاه هیئت مدیره در ساختار شرکت

هیئت مدیره رکن اداره کننده شرکت سهامی است؛ از سوی مجمع عمومی عادی انتخاب می شود، سیاست گذاری و نظارت را بر عهده دارد و اقدام های مهم شرکت با مصوبه آن انجام می شود. تفاوت آن با مدیرعامل همین است: هیئت مدیره تصمیم می گیرد و مدیرعامل اجرا می کند. طبق ماده ۱۲۴ لایحه اصلاحی قانون تجارت، هیئت مدیره باید حداقل یک نفر شخص حقیقی را به مدیریت عامل شرکت برگزیند و حدود اختیارات، مدت تصدی و حق الزحمه او را تعیین کند؛ بنابراین تصمیم های مدیرعامل در حد اختیاراتش در حکم تصمیم هیئت مدیره است و مسئولیت نهایی به این رکن برمی گردد. مرز اختیارات این دو رکن را در مقاله اختیارات هیئت مدیره شرکت و تفاوت آن با مدیرعامل دقیق تر بخوانید.

نکته مهم این است که عضویت در هیئت مدیره سمت تشریفاتی نیست؛ سکوت در جلسه ای که تخلفی در جریان است خود می تواند مبنای مسئولیت شود.

وظایف قانونی هیئت مدیره

مهم ترین وظایفی که قوانین ایران بر دوش هیئت مدیره گذاشته اند:

  • اداره امور شرکت در چارچوب قانون، اساسنامه و مصوبات مجامع عمومی
  • انتخاب مدیرعامل و تعیین حدود اختیارات، مدت تصدی و حق الزحمه او
  • تهیه ترازنامه و حساب سود و زیان و گزارش سالانه و ارائه آن در مهلت قانونی
  • دعوت مجامع عمومی و اجرای مصوبات آنها
  • نگهداری اموال و حساب های شرکت جدا از اموال شخصی اعضا
  • ثبت به موقع تغییرات اعضا و مدیرعامل در اداره ثبت شرکت ها
  • نظارت بر پرداخت بدهی ها و بدهی های مالیاتی شرکت

انجام نشدن هر یک از این وظایف مبنای یکی از مسئولیت های زیر می شود.

انواع مسئولیت هیئت مدیره

مسئولیت مدنی

مبنای اصلی ماده ۱۴۹ لایحه اصلاحی قانون تجارت است: مدیران و مدیرعامل در برابر شرکت و اشخاص ثالث، نسبت به تخلف از مقررات قانونی، اساسنامه یا مصوبات مجامع عمومی، به طور منفرد یا مشترک مسئول هستند؛ یعنی تصمیم خلاف قانون که به شرکت یا ثالث خسارت بزند، بر عهده عضوی است که در آن نقش داشته. اقامه دعوای شرکت علیه مدیران طبق ماده ۲۳۸ لایحه اصلاحی به تصویب مجمع عمومی عادی با اکثریت سه ربع آرای حاضران نیاز دارد و سهامداری که شخصا خسارت دیده هم می تواند برای جبران خسارت خود علیه مدیر دعوا کند. اگر مسئولیت مالی اشخاص در شرکت برای تان مهم است، مقاله مسئولیت شرکا در انواع شرکت ها را هم بخوانید.

مسئولیت کیفری

مهم ترین مصداق ماده ۲۴۶ لایحه اصلاحی است: رئیس و اعضای هیئت مدیره هر شرکت سهامی در صورت ارتکاب جرائمی مانند اختلاط و درهم کردن اموال شرکت با اموال شخصی یا اموال شرکت های دیگر، به حبس تأدیبی از دو ماه تا شش ماه یا جزای نقدی یا هر دو محکوم می شوند. معامله مدیر با خود شرکت بدون اجازه هیئت مدیره که در ماده ۱۲۹ ممنوع شده، علاوه بر ضمانت اجرای مدنی ضمانت اجرای کیفری هم دارد و عدم دعوت مجمع عمومی عادی در مهلت قانونی نیز از جرائم مصرح است. جدا از قانون تجارت، امضای چک بدون پشتوانه از حساب شرکت مسئولیت کیفری مستقیم دارد که در ادامه می بینیم.

مسئولیت مالیاتی و مالی

دو مبنای مهم دارد. اول بند الف ماده ۱۰۴ قانون مالیات های مستقیم: مدیران شخص حقوقی به طور تضامنی مسئول پرداخت مالیات هایی هستند که شخص حقوقی مکلف به کسر و ایصال آنهاست؛ مانند مالیات بر ارزش افزوده که از مشتری گرفته شده یا مالیات حقوق کارکنان. این مسئولیت فقط اعضای هیئت مدیره و مدیرعاملی را می گیرد که در زمان ایجاد بدهی مسئول بوده اند؛ یعنی اگر شرکت مالیات جمع آوری شده را ندهد، سازمان امور مالیاتی می تواند مستقیم از مدیران مطالبه کند. دوم ماده ۱۴۳ لایحه اصلاحی قانون تجارت: اگر شرکت ورشکسته شود یا پس از انحلال معلوم شود دارایی آن برای پرداخت دیون کافی نیست، دادگاه می تواند به تقاضای هر ذی نفع، عضو هیئت مدیره یا مدیرعاملی را که در هدر دادن سرمایه یا ایجاد دیون تقصیر داشته یا از قانون و اساسنامه تخلف کرده، به پرداخت دیون شرکت به طور تضامنی محکوم کند. این سنگین ترین حالت مسئولیت مالی مدیران است و در مقاله شرکت پس از ورشکستگی به آن پرداخته ایم.

تخلفات رایج هیئت مدیره و پیامد آنها

تخلف مبنای قانونی پیامد
درهم کردن اموال شرکت با اموال شخصی یا شرکت های دیگر ماده ۲۴۶ لایحه اصلاحی قانون تجارت حبس تأدیبی دو تا شش ماه یا جزای نقدی
معامله مدیر با خود شرکت بدون اجازه هیئت مدیره مواد ۱۲۹ و ۱۳۰ لایحه اصلاحی امکان لغو معامله، جبران خسارت و ضمانت اجرای کیفری
امضای چک بدون پشتوانه از حساب شرکت ماده ۱۹ قانون چک مسئولیت کیفری شخص امضاکننده، نه شرکت
عدم پرداخت مالیات های کسر و ایصال مانند ارزش افزوده بند الف ماده ۱۰۴ قانون مالیات های مستقیم مطالبه تضامنی از اعضای هیئت مدیره و مدیرعامل
عدم ثبت به موقع تغییرات اعضا و مدیرعامل الزامات قانون ثبت شرکت ها دعوای الزام به ثبت و دردسر در اثبات سمت در برابر ثالث
عدم ارائه صورت های مالی و دعوت مجمع عادی در مهلت قانونی لایحه اصلاحی قانون تجارت ضمانت اجرای کیفری در کنار مسئولیت مدنی

درباره چک این نکته مهم است: چک صادره از حساب شرکت به وکالت از طرف صاحب حساب است و طبق ماده ۱۹ قانون چک متضمن شناخت کلی امضاکننده؛ پس مسئولیت کیفری چک بلامحل متوجه شخص حقیقی امضاکننده می شود، نه شرکت، و مدیرانی که امضا نکرده اند مسئولیتی ندارند.

مسئولیت هیئت مدیره در انواع شرکت ها

شرکت سهامی خاص و سهامی عام

سخت گیرانه ترین حالت اینجاست؛ هیئت مدیره رکن الزامی است و بیشتر مقررات گفته شده، از ماده ۱۲۴ تا مواد ۱۴۳، ۱۴۹، ۲۳۸ و ۲۴۶ لایحه اصلاحی، دقیقا برای این نوع شرکت نوشته شده اند. اعضا را مجمع عمومی عادی انتخاب می کند.

شرکت با مسئولیت محدود

در این شرکت هیئت مدیره به شکل رسمی وجود ندارد و اداره امور با یک یا چند مدیر است که از میان شرکا یا بیرون از آنها انتخاب می شوند. شرکا فقط تا میزان سرمایه خود مسئول قروض شرکت هستند، اما سمت مدیریت از این حفاظ عبور می کند: مدیر در برابر اشخاص ثالث در مواردی حکم شریک ضامن را پیدا می کند و نسبت به خسارتی که از عملیات خود به شرکت وارد می شود مسئول است. همچنین اگر اسم شرکت عبارت «با مسئولیت محدود» را نداشته باشد، طبق ماده ۹۶ قانون تجارت در برابر اشخاص ثالث تابع مقررات شرکت تضامنی محسوب می شود. مقایسه کامل این دو قالب در مقاله تفاوت شرکت سهامی خاص و با مسئولیت محدود آمده است.

شرکت تضامنی و نسبی

طبق ماده ۱۲۰ قانون تجارت، شرکت تضامنی با یک یا چند مدیر اداره می شود که می توانند از میان شرکا یا از خارج انتخاب شوند. چون شریک ضامن با کل دارایی شخصی پاسخگوی بدهی های شرکت است، مدیری که از میان شرکای ضامن انتخاب شود بالاترین سطح ریسک را می پذیرد. در شرکت نسبی مسئولیت هر شریک به نسبت سرمایه اوست، اما مدیر همچنان نسبت به تخلفات و خسارت وارد به شرکت پاسخگوست.

راه های کاهش ریسک مسئولیت برای اعضای هیئت مدیره

  • تنظیم دقیق صورت جلسه: هر تصمیم و هر رأی مخالف با دلیل ثبت شود؛ اعلام مخالفت مکتوب مهم ترین مدرک اثبات بی تقصیری است.
  • تفکیک کامل اموال: حساب و اموال شرکت جدا از اموال شخصی اعضا باشد؛ اختلاط اموال هم جرم است هم سنگین ترین مبنای مسئولیت.
  • تعیین شفاف حدود اختیارات مدیرعامل تا مسئولیت تصمیم های اجرایی به اشتباه به هیئت مدیره منتقل نشود.
  • ثبت به موقع تغییرات اعضا و مدیرعامل؛ کسی که سمتش ثبت نشده هم در انجام وظایف و هم در دفاع از خود مشکل پیدا می کند.
  • پایش وضعیت مالیاتی و پرداخت به موقع مالیات های کسر و ایصال پیش از تبدیل شدن به بدهی و جریمه.
  • خرید بیمه مسئولیت مدیران: این بیمه هزینه های دفاع حقوقی و خسارات دعاوی مطرح شده علیه مدیران در مقام مدیریت را پوشش می دهد و در بازار ایران ادعا محور است؛ یعنی تعهد بیمه گر به زمان طرح دعوا بستگی دارد نه فقط زمان وقوع رخداد.
  • استعلام بدهی ها و وضعیت شرکت پیش از پذیرش سمت؛ مدیر جدید باید بداند با چه ارثی روبه رو می شود.

سوالات متداول

آیا عضو هیئت مدیره با اموال شخصی خود مسئول بدهی های شرکت است؟

به طور عادی خیر؛ شخصیت حقوقی شرکت مانع رجوع طلبکار به اموال شخصی اعضاست. اما این حفاظ در چند حالت برداشته می شود: ورشکستگی با اثبات تقصیر مدیر (ماده ۱۴۳ لایحه اصلاحی)، مالیات های کسر و ایصال (بند الف ماده ۱۰۴ قانون مالیات های مستقیم) و جرائم کیفری که مستقیم متوجه شخص است.

مسئولیت اعضای هیئت مدیره تضامنی است یا منفرد؟

بسته به موضوع فرق می کند. طبق ماده ۱۴۹ لایحه اصلاحی، مدیران نسبت به تخلف از قانون، اساسنامه یا مصوبات مجامع منفردا یا مشترکا مسئولند؛ هر عضو فقط در برابر تخلفی پاسخگوست که در آن نقش داشته. اما در ماده ۱۴۳ و بند الف ماده ۱۰۴، قانون مسئولیت را تضامنی اعلام کرده است.

اگر عضو هیئت مدیره با تصمیم مخالف بوده باشد چه می شود؟

اعلام مخالفتی که در صورت جلسه ثبت شده باشد مهم ترین مدرک دفاع اوست. مشکل جایی پیش می آید که عضو از تخلف اطلاع داشته ولی سکوت کند یا رأی مخالفش مستند نباشد.

مسئولیت مدیرعامل با عضو هیئت مدیره چه تفاوتی دارد؟

مدیرعامل مقام اجرایی است و در حدود اختیاراتی که هیئت مدیره داده مسئول است، ولی ماده ۱۴۹ لایحه اصلاحی هر دو گروه را در برابر شرکت و اشخاص ثالث پاسخگو می داند؛ عضوی که در تخلف نقش داشته و مدیرعاملی که دستور غیرقانونی را اجرا کرده هر دو در معرض مطالبه هستند.

بیمه مسئولیت مدیران دقیقا چه چیزی را پوشش می دهد؟

معمولا هزینه های دفاع حقوقی و خسارات دعاوی سهامداران، کارکنان یا اشخاص ثالث علیه مدیران به دلیل اقدام های مدیریتی را پوشش می دهد. جرائم عمدی و تخلفات آگاهانه از پوشش خارج اند و بیمه نامه ادعا محور است؛ پس باید پیش از طرح دعوا یا در مهلت های مقرر اعلام ادعا شود.

نکته: مطالب این مقاله صرفا جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست؛ ممکن است قوانین تغییر کرده یا در متن اشتباهی باشد. برای اقدام های مهم با منابع رسمی استعلام یا با کارشناس مشورت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *