اختیارات هیئت مدیره شرکت؛ امضای مصوبات و اسناد هیئت مدیره در جلسه کاری

اختیارات هیئت مدیره شرکت | حدود و تفاوت با مدیرعامل

امتیاز 5 از 5
فهرست مطالب

اختیارات هیئت مدیره شرکت همان دسته قدرت هایی است که تعیین می کند چه کسی و تا کجا می تواند به نام شرکت تصمیم بگیرد و امضا بگذارد. در شرکت های سهامی، هیئت مدیره رکن اداره کننده است؛ همه تصمیم ها را نمی گیرد، اما بیشتر کارهای مهم شرکت از جلسات همین چند نفر بیرون می آید. مدیرعامل هم در کنار آن است: فردی که هیئت مدیره انتخاب می کند و در حدود اختیاراتی که خودِ هیئت تعیین کرده، شرکت را اداره می کند.

مرز این دو نقش در عمل کمتر روشن است تا در حرف. خیلی از صاحبان کسب و کار تصور می کنند رئیس هیئت مدیره «رئیس شرکت» است و هر چه بگوید انجام می شود؛ در حالی که قانون برای او هم حد گذاشته و بعضی تصمیم ها اصلا در صلاحیت مجمع عمومی است، نه هیئت مدیره. در این مقاله بررسی می کنیم اختیارات هیئت مدیره از کجا می آید، کجا متوقف می شود، تفاوتش با مدیرعامل چیست و تخلف از این مرزها چه مسئولیتی به دنبال دارد.

هیئت مدیره چیست و اختیارش را از کجا می گیرد؟

هیئت مدیره گروهی از مدیران است که مجمع عمومی، یعنی مجمع صاحبان سهام یا شرکا، انتخاب می کند تا به نمایندگی از آن ها اداره شرکت را بر عهده بگیرند. مبنای کار این رکن، لایحه اصلاحی قانون تجارت مصوب ۱۳۴۷ است. طبق ماده ۱۰۷ همین لایحه، شرکت سهامی به وسیله هیئت مدیره ای که از بین صاحبان سهام انتخاب شده و کلا یا بعضا قابل عزل است اداره می شود و در شرکت سهامی عام تعداد اعضا نباید از پنج نفر کمتر باشد. در سهامی خاص حداقل عددی در قانون نیست و تعداد اعضا طبق اساسنامه و رویه ثبت مشخص می شود.

انتخاب مدیران با مجمع عمومی مؤسس یا عادی انجام می گیرد (ماده ۱۰۸) و مدت مأموریت هر عضو حداکثر دو سال است؛ البته انتخاب مجدد بلامانع است (ماده ۱۰۹). در اولین جلسه نیز هیئت مدیره از بین اعضای خود یک رئیس و در صورت پیش بینی اساسنامه، یک نایب رئیس انتخاب می کند (ماده ۱۱۹) و این سمت ها هم با اراده هیئت مدیره قابل عزل هستند.

اختیارات قانونی هیئت مدیره در شرکت

اختیار هیئت مدیره کلی است اما بی حد و حصر نیست. ماده ۱۱۸ لایحه اصلاحی می گوید جز درباره موضوعاتی که در صلاحیت خاص مجامع عمومی است، مدیران شرکت دارای کلیه اختیارات لازم برای اداره امور شرکت هستند، مشروط بر آن که تصمیم ها و اقداماتشان در حدود موضوع فعالیت شرکت باشد. یعنی هیئت مدیره برای هر تصمیم معمول نیازی به مجوز جداگانه ندارد، مگر قانون یا اساسنامه کار خاصی را از او گرفته باشد. در عمل، این اختیار عام در قالب کارهای آشنایی دیده می شود:

  • تعیین سیاست ها و برنامه های کلی شرکت و نظارت بر اجرای آن ها
  • انعقاد قراردادها و امضای اسناد تعهدآور در چارچوب موضوع فعالیت
  • تعیین مدیرعامل و تعیین حدود اختیارات، مدت تصدی و حق الزحمه او (ماده ۱۲۴)
  • استخدام و مدیریت منابع انسانی و تنظیم ترازنامه و حساب سود و زیان برای ارائه به مجمع
  • دعوت از مجامع عمومی عادی و فوق العاده
  • دفاع از حقوق و منافع شرکت در مراجع قضایی و اداری

یک مثال ایرانی: وقتی بانک برای اعطای تسهیلات از شرکت سهامی خاص شما «مصوبه هیئت مدیره» و صورتجلسه امضا شده می خواهد، دقیقا همین اختیار عام در حال کار است. مصوبه هیئت مدیره پشتوانه امضای زیر قرارداد قرار می گیرد و اگر در کار نباشد، شرکت می تواند بعدا ادعا کند معامله در چارچوب مصوبات انجام نشده است.

اختیارات تفویضی؛ نقش اساسنامه و مدیرعامل

بخشی از اختیارات هیئت مدیره هم «تفویضی» است؛ چیزی که اساسنامه یا مجمع به او سپرده اند. اساسنامه می تواند شرایط اضافه بگذارد: مثلا برای معاملات بالای مبلغ مشخصی مصوبه جداگانه لازم باشد یا ترتیب خاصی برای امضای اسناد تعیین شود. این محدودیت ها در روابط داخلی بین اعضا و شرکت معتبر است؛ اما ماده ۱۱۸ قاعده مهمی دارد: محدود کردن اختیارات مدیران در اساسنامه یا با تصمیم مجامع عمومی، در مقابل اشخاص ثالث باطل و بی اثر است. طرف معامله نمی شود قربانی محدودیت های داخلی شرکت شود.

در مورد مدیرعامل اما قضیه فرق می کند، چون اختیار او ذاتا تفویضی است. طبق ماده ۱۲۵، مدیرعامل در حدود اختیاراتی که هیئت مدیره به او تفویض کرده نماینده شرکت محسوب می شود و از طرف شرکت حق امضاء دارد. برای همین تنظیم دقیق «حدود اختیارات مدیرعامل» در صورتجلسه تعیین مدیرعامل اهمیت دارد. طبق ماده ۱۲۸، نام و مشخصات و حدود اختیارات مدیرعامل باید به مرجع ثبت شرکت ها اعلام و در روزنامه رسمی آگهی شود؛ کاری که عملا در قالب ثبت تغییرات شرکت انجام می گیرد. نقش اجرایی این سمت را در راهنمای اختیارات مدیرعامل در شرکت دنبال کنید.

حدود و محدودیت های اختیارات هیئت مدیره

اولین محدودیت، صلاحیت مجامع عمومی است. ماده ۸۳ لایحه اصلاحی تصریح می کند هرگونه تغییر در مواد اساسنامه یا در سرمایه شرکت یا انحلال شرکت، منحصرا در صلاحیت مجمع عمومی فوق العاده است. انتخاب خودِ اعضای هیئت مدیره و بازرسان، تصویب ترازنامه و تقسیم سود هم با مجمع است (ماده ۹۰). یعنی حتی صاحب بیشترین سهام که در رأس هیئت مدیره نشسته نمی تواند سود را تقسیم کند یا سرمایه را افزایش دهد.

محدودیت دوم، ممنوعیت های مربوط به تضاد منافع است. اعضای هیئت مدیره و مدیرعامل نمی توانند بدون اجازه هیئت مدیره در معاملات شرکت مستقیم یا غیرمستقیم طرف معامله یا شریک شوند (ماده ۱۲۹)؛ دریافت وام یا اعتبار از شرکت و تضمین دیون آنان توسط شرکت به خودی خود باطل است (ماده ۱۳۲) و معامله رقابتی با عملیات شرکت هم ممنوع است (ماده ۱۳۳). این ممنوعیت ها برای جلوگیری از ورود منافع شخصی اعضا به معاملات شرکت است.

محدودیت سوم شکلی است. تصمیم ها باید در جلسه با حضور بیش از نصف اعضا گرفته شود و با اکثریت آرای حاضرین معتبر باشد (ماده ۱۲۱). برای هر جلسه هم باید صورتجلسه ای تنظیم و حداقل به امضای اکثریت مدیران حاضر برسد؛ نام حاضرین و غایبین، خلاصه مذاکرات و تصمیمات با قید تاریخ درج می گردد و نظر مخالف هر عضو باید قید شود (ماده ۱۲۳). عضوی که با مصوبه مخالف است باید مخالفتش در صورتجلسه بنشیند؛ همان یک جمله، خط دفاعی اصلی او در دعوای بعدی است. نمونه آشنای دیگر، شرکت خانوادگی دو سهامداره است که صاحب بیشترین سهم هم رئیس هیئت مدیره است و هم مدیرعامل؛ بدون تصویب سه چهارم آرای مجمع، این ترکیب برخلاف ماده ۱۲۴ است.

تفاوت اختیارات هیئت مدیره با مدیرعامل

ساده ترین جمع بندی: هیئت مدیره سیاست می گذارد و نظارت می کند؛ مدیرعامل اجرا می کند. هیئت مدیره رکنی شورایی است و تصمیم هایش با مصوبه اعتبار پیدا می کند؛ مدیرعامل یک فرد است که امور روزمره را در چارچوب اختیارات تفویضی پیش می برد. نحوه نصب هم متفاوت است: عضو هیئت مدیره از سوی مجمع انتخاب می شود، اما مدیرعامل را هیئت مدیره انتخاب و طبق تبصره ماده ۱۲۴ در هر زمان عزل می کند. جدول زیر این تفاوت ها را خلاصه می کند:

معیار هیئت مدیره مدیرعامل
جایگاه قانونی رکن اداره کننده شرکت (ماده ۱۰۷) نماینده شرکت در حدود تفویض (ماده ۱۲۵)
انتخاب و عزل با مجمع عمومی؛ قابل عزل کلا یا بعضا (ماده ۱۰۸) انتخاب و عزل با هیئت مدیره (ماده ۱۲۴)
مدت مأموریت حداکثر دو سال با امکان انتخاب مجدد (ماده ۱۰۹) با تصمیم هیئت مدیره؛ اگر عضو هیئت مدیره باشد از دوره عضویتش بیشتر نمی شود
حیطه اختیار کلیه امور اداره شرکت جز صلاحیت خاص مجامع (ماده ۱۱۸) فقط در حدود اختیارات تفویض شده
مسئولیت مسئولیت مدنی منفرد یا مشترک بابت تخلف (ماده ۱۴۲) مسئولیت مدنی و محکومیت به پرداخت دیون در ورشکستگی (مواد ۱۴۲ و ۱۴۳)

نکته ای که شرکت های ایرانی باید جدی بگیرند: طبق ماده ۱۲۴ لایحه اصلاحی، هیئت مدیره موظف است دست کم یک شخص حقیقی را به مدیرعاملی برگزیند و شخص حقوقی نمی تواند جای مدیرعامل بنشیند. همچنین مدیرعامل نمی تواند همزمان رئیس هیئت مدیره همان شرکت باشد، مگر با تصویب سه چهارم آرای حاضر در مجمع عمومی. قانون از این مسیر تفکیک ناظر از مجری را می خواهد؛ تفکیکی که نبودش در حوادثی مثل ورشکستگی انرون، خسارت سنگین به سهامداران زد.

مسئولیت قانونی اعضای هیئت مدیره

اختیار و مسئولیت دو روی یک سکه اند. طبق ماده ۱۴۲ لایحه اصلاحی، مدیران و مدیرعامل در مقابل شرکت و اشخاص ثالث نسبت به تخلف از مقررات قانونی، اساسنامه یا مصوبات مجمع عمومی، بر حسب مورد منفردا یا مشترکا مسئول هستند و دادگاه حدود مسئولیت هر یک را تعیین می کند. اگر ورشکستگی شرکت یا کافی نبودن دارایی ناشی از تخلف مدیر یا مدیرعامل باشد، دادگاه می تواند او را منفردا یا متضامنا به پرداخت بخشی از دیون شرکت محکوم کند (ماده ۱۴۳).

دو نکته کاربردی: اول، اشخاص حقوقی می توانند عضو هیئت مدیره شوند، اما باید یک نفر را به نمایندگی دائمی معرفی کنند و این نماینده به همراه شخص حقوقی در مسئولیت مدنی تضامنی دارد (ماده ۱۱۰). دوم، در حوزه مالیات، ماده ۱۹۸ قانون مالیات های مستقیم مدیران تصفیه و مسئولان شرکت های منحله را در پرداخت بدهی های مالیاتی شرکت مسئول تضامنی می داند و آرای هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در سال های اخیر هم تأکید کرده که این مسئولیت متوجه مدیران دارای حق امضاست، نه هر عضو هیئت مدیره. جزئیات را در مقاله مسئولیت هیئت مدیره در انواع شرکت ها بخوانید.

جمع بندی این بخش ساده است: هر امضای زیر صورتجلسه یعنی «این تصمیم را دیده ام و مسئولش هستم». اگر با مصوبه مخالفید، مخالفت شما باید در همان صورتجلسه ثبت شود؛ و اگر جابه جایی مدیران در کار است، ثبت به موقع تغییرات را فراموش نکنید، چون تا انتخاب مدیران جدید، مدیران سابق کماکان مسئول امور شرکت خواهند بود (ماده ۱۳۶).

سوالات متداول

آیا رئیس هیئت مدیره اختیار بیشتری از سایر اعضا دارد؟

از نظر رأی دادن نه؛ هر عضو یک رأی دارد و تصمیم با اکثریت حاضرین است (ماده ۱۲۱). رئیس وظایفی مثل دعوت جلسات و مجامع و امضای اسناد در ترتیب مقرر دارد، اما نمی تواند تک تصمیم بگیرد.

آیا هیئت مدیره می تواند شرکت را منحل کند؟

خیر. انحلال شرکت و هرگونه تغییر در اساسنامه یا سرمایه، منحصرا در صلاحیت مجمع عمومی فوق العاده است (ماده ۸۳ لایحه اصلاحی). هیئت مدیره حداکثر می تواند پیشنهاد انحلال را به مجمع بدهد.

آیا تعیین مدیرعامل اختیاری است یا واجب؟

واجب است. طبق ماده ۱۲۴، هیئت مدیره باید اقلا یک شخص حقیقی را به مدیرعاملی برگزیند و حدود اختیارات، مدت تصدی و حق الزحمه او را تعیین کند؛ شخص حقوقی جای مدیرعامل را نمی گیرد و این سمت باید به مرجع ثبت اعلام و آگهی شود (ماده ۱۲۸).

آیا یک نفر می تواند همزمان مدیرعامل دو شرکت باشد؟

خیر. ماده ۱۲۶ می گوید هیچ کس نمی تواند در عین حال مدیریت عامل بیش از یک شرکت را داشته باشد. البته اگر کسی برخلاف این قاعده انتخاب شود، اقداماتش در مقابل اشخاص ثالث معتبر است و مسئولیت سمت هم شامل حال او می شود.

اگر عضو هیئت مدیره با مصوبه مخالف باشد چه می شود؟

نظر مخالف او باید در صورتجلسه قید شود (ماده ۱۲۳)؛ این قید مهم ترین سند او برای دفاع و رفع مسئولیت در دعواهای بعدی است. تنظیم درست صورتجلسات را در مقاله ثبت صورتجلسه مجمع عمومی ببینید.

نکته: مطالب این مقاله صرفا جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست؛ ممکن است قوانین تغییر کرده یا در متن اشتباهی باشد. برای اقدام های مهم با منابع رسمی استعلام یا با کارشناس مشورت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *