تفاوت اختراع، اکتشاف و طرح صنعتی از آن دسته پرسش هایی است که برای هر متقاضی ثبت مالکیت صنعتی پیش می آید؛ سه مفهومی که شبیه هم به نظر می رسند اما موضوع، شرایط و مدت حمایت کاملا متفاوتی دارند. قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ که جایگزین قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری سال ۱۳۸۶ شده است، برای هر یک از این سه، نظام جداگانه ای پیش بینی کرده است. در این مقاله تعریف قانونی هر یک، شرایط حمایت، مدت اعتبار گواهینامه ها و مثال های کاربردی را می خوانید تا بدانید ایده شما دقیقا در کدام قالب حمایتی جا می گیرد.
اختراع چیست؟ تعریف قانونی
طبق ماده ۱ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، اختراع نتیجه فکر فرد یا افراد است که راه حل عملی جدیدی برای حل مشکل فنی مشخص در زمینه صنعت ارائه می دهد. اختراع دو شکل دارد: فراورده، یعنی محصولی جدید مثل یک قطعه مکانیکی یا ترکیب شیمیایی، و فرایند، یعنی روشی جدید برای تولید یا انجام یک کار. نکته کلیدی، واژه «عملی» است؛ ایده ای صرف که در ذهن مانده و قابل پیاده سازی نیست، اختراع محسوب نمی شود. اگر ایده شما هنوز در مرحله نخست است، راه های قانونی حمایت از ایده را پیش از هر اقدام دیگری بررسی کنید.
ماده ۳ همین قانون، بهره مندی از حقوق اختراع را منوط به ثبت نزد مرجع ثبت یعنی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور کرده است. گواهینامه اختراع سندی است که همین حق انحصاری را نشان می دهد و طبق ماده ۳۴ مدت اعتبار آن بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است، مشروط بر پرداخت هزینه های قانونی. در این مدت هیچ کس بدون اجازه مالک نمی تواند اختراع را بسازد، بفروشد، استفاده کند یا وارد کند.
شرایط حمایت از اختراع
ماده ۱۲ قانون سه شرط برای ثبت اختراع تعیین کرده است که باید همزمان جمع باشند:
- جدید بودن: اختراع در فن یا صنعت پیشین وجود نداشته باشد و پیش از تاریخ اظهارنامه در هیچ نقطه جهان افشا نشده باشد؛
- دارا بودن گام ابتکاری: برای فردی که مهارت متعارف آن فن را دارد، معلوم و آشکار نباشد؛
- دارا بودن کاربرد صنعتی: در رشته ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد.
تبصره های ماده ۱۲ دو نکته مهم را روشن می کنند: صنعت به مفهوم عام است و صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری و خدمات را هم شامل می شود؛ و افشای خود مخترع یا نماینده او در شش ماه پیش از تقاضا مانع ثبت نیست. جزئیات مراحل و مدارک را در مطلب ثبت اختراع بخوانید.
اکتشاف چیست و چرا حمایت ثبت نمی گیرد؟
اکتشاف برخلاف اختراع چیزی را خلق نمی کند؛ چیزی را آشکار می سازد که از قبل در طبیعت وجود داشته اما ناشناخته مانده است. در معاهده ژنو درباره ثبت بین المللی کشفیات علمی (مصوب ۱۹۷۸)، اکتشاف به شناخت پدیده ها، خاصیت ها یا قوانین عالم مادی که پیش تر شناخته نشده و قابل راستی آزمایی است تعریف شده است. کشف یک عنصر شیمیایی، شناسایی خواص یک گیاه دارویی یا کشف یک قانون فیزیکی از این دسته اند.
قانون ۱۴۰۳ اکتشاف را تعریف نکرده، اما آن را صریحا از قلمرو حمایت اختراع خارج کرده است: بند ۱ ماده ۴ کشفیات، نظریه های علمی، روش های ریاضی و آثار هنری را جزو مصادیق اختراع نمی داند. سازمان جهانی مالکیت معنوی نیز همین رویکرد را دارد و کشف صرف را به این دلیل که چیزی موجود را معرفی می کند و راه حل فنی تازه ای ارائه نمی دهد، اختراع نمی داند. منطق حکم روشن است: اعطای انحصار به کسی که فقط چیزی موجود را شناخته، دسترسی جامعه به دانش پایه را محدود می کند.
این دو مفهوم رابطه متقابل هم دارند: اختراع تلسکوپ به اکتشافات فراوان در نجوم انجامید و شناخت اثر الکتریکی رعد و برق راه را برای اختراع برق گیر باز کرد. مرز باریک میان این دو هم در تبصره ۱ ماده ۴ دیده می شود: ریزسازواره ای که به واسطه مداخله مستقیم انسان دست ورزی شده و خاصیتی فراتر از گونه طبیعی دارد می تواند اختراع باشد، هرچند گونه اصلی آن در طبیعت کشف شده است.
طرح صنعتی چیست؟
ماده ۸۲ طرح صنعتی را هرگونه ترکیب خطوط یا رنگ ها یا هر دو، و هرگونه شکل سه بعدی با یا بدون خطوط و رنگ ها تعریف می کند، به شرط آنکه به یک فراورده صنعتی یا محصول صنایع دستی شکل ظاهری و بصری خاصی بدهد. به زبان ساده، طرح صنعتی از ظاهر کالا حمایت می کند نه از عملکرد آن: فرم بدنه یک خودرو، شکل بطری نوشیدنی یا الگوی منقوش یک کاشی. سازمان جهانی مالکیت معنوی نیز همین جنبه تزیینی و زیبایی شناختی را ملاک تمایز طرح صنعتی از اختراع می داند: اختراع به راه حل فنی می پردازد و طرح صنعتی به ظاهر. تفاوت های مفصل این دو را در مطلب طرح صنعتی چیست جداگانه توضیح داده ایم.
شرایط ثبت در ماده ۸۴ آمده است: طرح باید جدید باشد، یعنی پیش از تاریخ اظهارنامه در هیچ نقطه جهان برای عموم افشا نشده باشد، و اصیل باشد؛ یعنی به طور مستقل توسط طراح خلق شده و کپی یا تقلید طرح های موجود نباشد. مدت اعتبار گواهینامه طرح صنعتی طبق ماده ۹۲ پنج سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است و با پرداخت هزینه، برای دو دوره پنج ساله متوالی دیگر قابل تمدید است؛ در مجموع حداکثر پانزده سال حمایت می گیرید. راهنمای مدارک و نظام های حمایتی را در مطلب ثبت طرح صنعتی بخوانید.
چه چیزهایی طرح صنعتی به حساب نمی آید؟
ماده ۸۳ چند استثنا پیش بینی کرده است: طرح های حاوی نمادها یا نشانه های رسمی دولتی، طرح های مغایر با موازین شرعی یا نظم عمومی، تغییر صرف در ابعاد کالاهای موجود، و مهم تر از همه طرحی که صرفا عملکرد فنی دارد و شکل جدیدی برای فراورده ارائه نمی دهد. تبصره این ماده هم مرز اختراع و طرح صنعتی را دقیق می کند: بخشی از طرح که تنها راه دسترسی به یک نتیجه فنی محسوب می شود، مشمول حمایت طرح صنعتی نیست و اگر شرایط اختراع را داشته باشد، در نظام اختراع بررسی می شود.
جدول مقایسه اختراع، اکتشاف و طرح صنعتی
| معیار | اختراع | اکتشاف | طرح صنعتی |
|---|---|---|---|
| موضوع | راه حل عملی جدید برای یک مشکل فنی | شناخت چیزی که از قبل در طبیعت وجود داشته | شکل ظاهری و بصری خاص یک فراورده |
| ماهیت | خلق چیزی که قبلا وجود نداشته | آشکارسازی چیزی موجود | خلق جنبه تزیینی و زیبایی شناختی |
| شرایط حمایت | جدید بودن، گام ابتکاری، کاربرد صنعتی | حمایتی ندارد | جدید بودن و اصیل بودن |
| ثبت | لازم؛ گواهینامه اختراع | ندارد | لازم؛ گواهینامه طرح صنعتی |
| مدت حمایت | بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه | ندارد | پنج سال به علاوه دو دوره تمدید (حداکثر پانزده سال) |
| مثال | موتور با سازوکار جدید یا روش نوین تولید | کشف یک عنصر شیمیایی یا یک قانون فیزیکی | فرم بدنه خودرو یا طرح ظاهری بطری |
نمونه اشیاء مصرفی؛ راه سوم برای راه حل های فنی
قانون ۱۴۰۳ در کنار اختراع، نهادی به نام نمونه اشیاء مصرفی هم اضافه کرده است: راه حل های جدید فنی در شکل و ساختار محصول که عملکرد آن را بهبود می دهد. شرایط آن ساده تر از اختراع است و فقط جدید بودن و کاربرد صنعتی را می طلبد. طبق ماده ۷۶ مدت اعتبار گواهینامه آن سه سال است که یک دوره سه ساله دیگر هم قابل تمدید می شود، و طبق ماده ۷۸ هزینه صدور آن سی درصد هزینه گواهینامه اختراع است؛ گزینه ای مناسب برای اصلاحات فنی کوچکی که ارزش دو دهه انحصار ندارند.
سوالات متداول درباره اختراع، اکتشاف و طرح صنعتی
آیا کشف علمی قابل ثبت به عنوان اختراع است؟
خیر. بند ۱ ماده ۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، کشفیات را همراه با نظریه های علمی و روش های ریاضی از قلمرو حمایت اختراع خارج کرده است. البته اگر از یک یافته علمی، راه حل فنی قابل ساخت به دست بیاید، خود آن راه حل می تواند اختراع باشد.
مهم ترین تفاوت اختراع و طرح صنعتی چیست؟
اختراع به راه حل فنی و جنبه کاربردی کالا می پردازد؛ طرح صنعتی به ظاهر و جنبه زیبایی شناختی آن. اگر در یک طرح فقط دستیابی به نتیجه فنی مد نظر باشد، موضوع در نظام اختراع بررسی می شود نه طرح صنعتی.
گواهینامه اختراع چه مدت اعتبار دارد؟
بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه، به شرط پرداخت به موقع هزینه های سالانه. با انقضای مدت یا عدم پرداخت هزینه ها، حق انحصاری زایل می شود و هر کس می تواند از اختراع بهره برداری کند.
طرح صنعتی تا چند سال قابل تمدید است؟
حمایت اولیه پنج سال است و دارنده گواهینامه می تواند برای دو دوره پنج ساله متوالی دیگر درخواست تمدید بدهد؛ در مجموع حداکثر پانزده سال. درخواست تمدید باید شش ماه پیش از انقضای هر دوره با پرداخت هزینه مطرح شود.
آیا یک محصول می تواند هم اختراع و هم طرح صنعتی باشد؟
بله، اما هر جنبه جداگانه بررسی می شود: راه حل فنی جدید در قالب اختراع و ظاهر زیبایی شناختی در قالب طرح صنعتی. برای همین بسیاری از شرکت ها برای یک محصول دو اظهارنامه جداگانه تسلیم می کنند.
نکته: مطالب این مقاله صرفا جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست؛ ممکن است قوانین تغییر کرده یا در متن اشتباهی باشد. برای اقدام های مهم با منابع رسمی استعلام یا با کارشناس مشورت کنید.








