حل اختلاف شرکا - جلسه مذاکره دو شریک تجاری دور میز روی اسناد شرکت

حذف شریک از شرکت دو نفره | شرایط و پیامدها

امتیاز 5 از 5
فهرست مطالب

حذف شریک از شرکت دو نفره یکی از حساس ترین تصمیم های حقوقی در زندگی هر کسب و کار کوچک است؛ چون شرکت با مسئولیت محدود و شرکت تضامنی تنها با دو شریک شکل می گیرند و خروج یا اخراج یکی از دو طرف، بقا و آینده شرکت را مستقیما تهدید می کند. گاه شریک با توافق و با فروش سهم الشرکه از شرکت خارج می شود و گاه اختلاف چنان عمیق است که راهی جز مراجعه به دادگاه باقی نمی ماند. در هر دو حالت، اگر قواعد قانون تجارت و تشریفات ثبت رعایت نشود، نتیجه می تواند انحلال کامل شرکت و زیان هر دو طرف باشد.

نکته مهم آن است که حذف شریک اصطلاح واحدی نیست و از واگذاری داوطلبانه سهم تا اخراج با حکم دادگاه طیف دارد. شناخت همین تفاوت ها تعیین می کند که شرکت دو نفره شما پس از جدایی به کارش ادامه می دهد یا وارد مرحله انحلال شرکت می شود. در ادامه راه های قانونی حذف یا خروج شریک و پیامدهای آن را به زبان ساده مرور می کنیم.

حذف شریک از شرکت دو نفره یعنی چه؟

در ادبیات حقوقی، حذف شریک به معنای خارج شدن کامل یک شریک از ترکیب اعضای شرکت است؛ یعنی سهم الشرکه یا سهام او تسویه و منتقل می شود و نام او از پرونده ثبت شرکت حذف می گردد. این اتفاق دو حالت اصلی دارد: خروج داوطلبانه که خود شریک آن را می خواهد و معمولا با واگذاری سهم به شریک دیگر یا شخص ثالث همراه است، و خروج اجباری یا اخراج که با تصمیم سایر شرکا یا حکم دادگاه انجام می شود. تفکیک این دو حالت اهمیت دارد، چون شرایط، تشریفات و پیامدهای آنها یکسان نیست.

چرا حذف شریک در شرکت دو نفره حساس تر است؟

ماده ۹۴ قانون تجارت شرکت با مسئولیت محدود را شرکتی «بین دو یا چند نفر برای امور تجارتی» تعریف می کند؛ یعنی حداقل تعداد شرکا در این نوع شرکت دو نفر است. وقتی یکی از دو شریک خارج شود، شرکت عملا تک شریک می شود و این وضعیت با قانون سازگار نیست. مقررات شرکت با مسئولیت محدود می گوید در چنین حالتی شرکت باید در مهلت مقرر وضعیت خود را اصلاح کند؛ یعنی شریک جایگزین بپذیرد یا ساختار را تعدیل نماید، وگرنه هر ذی نفعی می تواند انحلال شرکت را از دادگاه درخواست کند.

در شرکت تضامنی هم وضع مشابه است؛ بقای آن به حداقل دو شریک وابسته است و مسئله حذف شریک همیشه با یک سوال گره خورده است: بعد از جدایی، چه کسی جای شریک خارج شده را می گیرد؟

راه های حذف یا خروج شریک از شرکت دو نفره

جدول زیر مهم ترین مسیرهای موجود، شرایط هر کدام و نتیجه آنها را نشان می دهد:

راه حل شرایط اصلی نتیجه
واگذاری سهم الشرکه به شریک باقی مانده توافق طرفین، رعایت قواعد نقل و انتقال و تنظیم سند رسمی شرکت با یک شریک می ماند و باید شریک جدید بپذیرد یا ساختار تعدیل شود
انتقال سهم الشرکه به شخص ثالث رضایت شریک دیگر و رعایت حق تقدم او، تنظیم سند رسمی تعداد شرکا حفظ می شود و شرکت بدون انحلال ادامه می یابد
کاهش سرمایه و خروج شریک با توافق تصمیم با رعایت حد نصاب های قانونی و ثبت صورتجلسه سهم شریک خارج شده تسویه و شرکت بازسازی می شود
اخراج شریک با حکم دادگاه در شرکت تضامنی دلایل موجه انحلال که منحصرا مربوط به یک شریک باشد دادگاه می تواند به جای انحلال، حکم اخراج همان شریک را بدهد
انحلال شرکت و تسویه کامل توافق شرکا یا حکم دادگاه شرکت پس از تصفیه، شخصیت حقوقی خود را از دست می دهد

واگذاری سهم الشرکه؛ رایج ترین مسیر

در شرکت با مسئولیت محدود، سهم الشرکه نمی تواند به شکل اوراق تجارتی قابل انتقال درآید و طبق ماده ۱۰۲ قانون تجارت، انتقال آن به غیر فقط با رضایت شرکایی انجام می شود که دست کم سه چهارم سرمایه متعلق به آنهاست و اکثریت عددی هم دارند. ماده ۱۰۳ نیز انتقال را منحصر به سند رسمی می داند. در شرکت دو نفره نتیجه عملی روشن است: بدون رضایت شریک باقی مانده، فروش سهم به بیرون از شرکت ممکن نیست. پس اگر دو طرف به توافق رسیده باشند، شریک خارج شونده می تواند سهم خود را به شریک دیگر بفروشد یا او را در انتخاب خریدار جدید شریک کند تا تعداد شرکا حفظ شود.

توافق شرکا و کاهش سرمایه

اگر شریک باقی مانده ظرفیت خرید کامل سهم را ندارد، مسیر رایج دیگر این است که سهم شریک خارج شونده از دارایی شرکت تسویه شود؛ یعنی با توافق و رعایت حد نصاب های قانونی، سرمایه شرکت کاهش یابد و بهای سهم او پرداخت گردد. این راه نیازمند تنظیم صورتجلسه دقیق، توجه به حقوق طلبکاران و ثبت تغییرات در اداره ثبت شرکت هاست. طبق ماده ۲۰۰ قانون تجارت، تصمیم درباره تبدیل شرکا یا خروج بعضی از آنها از شرکت مشمول مقررات ثبت است؛ پس صورتجلسه ها باید درست تنظیم و به ثبت برسد.

اخراج شریک از طریق دادگاه

در شرکت تضامنی، ماده ۱۳۶ قانون تجارت راه مشخصی برای این مسئله باز کرده است: بند ج این ماده اجازه می دهد شریکی که دلیل موجهی دارد، انحلال شرکت را از دادگاه بخواهد. تبصره ذیل همین بند راه هوشمندانه تری می سازد: اگر دلایل انحلال منحصرا مربوط به شریک معینی باشد، دادگاه می تواند به تقاضای سایر شرکا، به جای انحلال شرکت حکم اخراج آن شریک را بدهد. برای شرکت دو نفره این یعنی شریک بی تقصیر می تواند به جای نابودی کل کسب و کار، از دادگاه بخواهد شریک مقصر حذف شود. در شرکت با مسئولیت محدود چنین حکم مشخصی وجود ندارد، اما در شرایط خاص مثل نصف شدن سرمایه بر اثر ضرر و امتناع سایر شرکا از پرداخت سهم شریک متقاضی، ماده ۱۱۴ قانون تجارت درخواست انحلال از دادگاه را پذیرفته است.

حذف شریک در انواع شرکت دو نفره چه تفاوتی دارد؟

شرکت با مسئولیت محدود

مسیر اصلی خروج، انتقال سهم الشرکه با رضایت شریک دیگر و با سند رسمی است. اگر توافق ممکن نباشد، گزینه ها محدودند: طبق ماده ۱۱۴ قانون تجارت، شرکت با تصمیم شرکایی که سهم الشرکه آنها بیش از نصف سرمایه است منحل می شود؛ نکته ظریف برای شرکت دو نفره آن است که اگر سرمایه مساوی تقسیم شده باشد، هیچ یک از دو شریک به تنهایی به این حد نصاب نمی رسد و عملا رضایت هر دو لازم است. مراجعه به دادگاه هم فقط در شرایط محدودی که قانون پیش بینی کرده ممکن است. در این نوع شرکت، مسئولیت هر شریک تا میزان سرمایه اوست؛ بنابراین جدایی، حساب های تسویه را از میان نمی برد و باید دقیق بسته شود.

شرکت تضامنی

در تضامنی، هر شریک در برابر کل بدهی های شرکت مسئولیت کامل دارد و همین موضوع حذف شریک را پرریسک تر می کند. خروج داوطلبانه شریک معمولا از طریق فسخ ممکن است؛ طبق ماده ۱۳۷ قانون تجارت، تقاضای فسخ باید شش ماه قبل به صورت کتبی به شرکا اعلام شود، به شرط آنکه حق فسخ در اساسنامه سلب نشده و ناشی از قصد اضرار نباشد. برای حذف شریک متخلف هم همان مسیر ماده ۱۳۶ و تبصره آن فعال می شود. نکته مهم آن است که خروج شریک تضامنی، او را به خودی خود از مسئولیت بدهی های پیشین شرکت آزاد نمی کند و طلبکاران می توانند مطابق قانون روی مسئولیت او حساب کنند. برای آشنایی بیشتر با همین مسئله، مقاله مسئولیت شرکا در انواع شرکت ها را بخوانید.

شرکت سهامی

شرکت سهامی اصلا نمی تواند دو نفره باشد؛ طبق ماده ۳ لایحه اصلاحی قانون تجارت، تعداد شرکای شرکت سهامی نباید از سه نفر کمتر باشد. پس مفهوم حذف شریک از شرکت دو نفره در این نوع شرکت موضوع ندارد. در سهامی، سهام به سادگی منتقل می شود و خروج یک سهامدار به معنای تعطیلی شرکت نیست؛ آنچه ساختار را تکان می دهد، تغییر کنترل و جابه جایی اعضای هیئت مدیره است.

پیامدهای حذف شریک از شرکت دو نفره

  • خطر انحلال: اگر شریک جایگزین پذیرفته نشود و ساختار تعدیل نگردد، هر ذی نفعی می تواند انحلال شرکت را از دادگاه بخواهد و شرکت درگیر فرایند تصفیه می شود.
  • الزام ثبت تغییرات: صورتجلسه ورود و خروج شریک باید تنظیم و در اداره ثبت شرکت ها به ثبت برسد؛ ماده ۲۰۰ قانون تجارت نیز بر همین تکلیف تأکید دارد.
  • تسویه سهم الشرکه: ارزیابی دارایی و پرداخت بهای سهم معمولا محل اختلاف جدید است؛ بهتر است روش ارزیابی پیش از جدایی در توافق مشخص شود.
  • مسئولیت های باقی مانده: در تضامنی، مسئولیت شریک خارج شده نسبت به بدهی های قبلی پابرجاست و در مسئولیت محدود هم تسویه حساب باید مستند و کامل باشد.
  • پیامد فوت: اگر خروج ناشی از فوت شریک باشد، تکلیف شرکت بسته به نوع آن متفاوت است؛ در مسئولیت محدود فقط اگر اساسنامه پیش بینی کرده باشد فوت موجب انحلال می شود و در تضامنی بقای شرکت منوط به رضایت سایر شرکا و ورثه است (ماده ۱۳۹ قانون تجارت). جزئیات را در مقاله فوت شریک شرکت بخوانید.
  • واحدهای دولتی: تغییر ترکیب شرکا باید به اداره امور مالیاتی و سازمان تأمین اجتماعی نیز اعلام شود تا پرونده های شرکت به روز بماند.

چطور از بن بست شریک جلوگیری کنیم؟

بهترین زمان برای مدیریت جدایی، روز تشکیل شرکت است، نه روز اختلاف. چند کار ساده ریسک را کم می کند: سازوکار خروج شریک، ارزیابی سهم، حق تقدم شریک باقی مانده و شرط اخراج در صورت تخلف را در اساسنامه پیش بینی کنید. توافق نامه شرکا هم وظایف، آورده ها و نحوه تصمیم گیری را روشن می کند. شرط داوری بگذارید تا اختلاف ها پیش از رسیدن به دادگاه به داور ارجاع شود؛ راهنمای حل اختلاف شرکا دقیقا برای همین مرحله نوشته شده است. و سرانجام، هر تغییر در ترکیب شرکا را بی درنگ ثبت کنید.

سوالات متداول

آیا شریک می تواند بدون رضایت شریک دیگر شرکت را ترک کند؟

در شرکت با مسئولیت محدود، انتقال سهم الشرکه به غیر بدون رضایت شریکی که دست کم سه چهارم سرمایه را دارد (در شرکت دو نفره یعنی شریک مقابل) معتبر نیست و سند رسمی هم لازم است. در تضامنی، فسخ ممکن است اما باید شش ماه قبل به صورت کتبی اعلام شود و شرایط قانونی آن فراهم باشد.

با خروج یک شریک، شرکت دو نفره منحل می شود؟

نه لزوما. اگر شریک جایگزین بپذیرد یا با انتقال سهم به شریک باقی مانده و اصلاح ساختار، تعداد شرکا به حد قانونی برگردد، شرکت به کارش ادامه می دهد. اگر در مهلت مقرر وضعیت اصلاح نشود، انحلال شرکت از دادگاه قابل درخواست است.

شریک متخلف را می شود از شرکت بیرون کشید؟

در شرکت تضامنی بله؛ اگر دلایل انحلال منحصرا مربوط به همان شریک باشد، دادگاه می تواند به تقاضای شریک دیگر به جای انحلال، حکم اخراج او را صادر کند (تبصره ماده ۱۳۶ قانون تجارت). در مسئولیت محدود راه مشخصی برای اخراج پیش بینی نشده و معمولا باید با ابزارهای اساسنامه و توافق مدیریت شود.

حق تقدم در خرید سهم شریک خارج شده چیست؟

یعنی شریک باقی مانده اولویت دارد سهم شریک خارج شونده را بخرد؛ چون بدون رضایت او انتقال به ثالث اعتبار ندارد، در عمل این حق خودبه خود اعمال می شود. تعیین قیمت سهم مهم ترین چالش این مرحله است و بهتر است روش ارزیابی از قبل در اساسنامه مشخص شده باشد.

فوت شریک در شرکت دو نفره چه اثری دارد؟

در مسئولیت محدود، فوت فقط اگر اساسنامه پیش بینی کرده باشد موجب انحلال می شود؛ در غیر این صورت سهم به ورثه منتقل می گردد. در تضامنی، بقای شرکت منوط به رضایت سایر شرکا و قائم مقام متوفی است و ورثه یک ماه مهلت دارند رضایت یا عدم رضایت خود را کتبا اعلام کنند.

نکته: مطالب این مقاله صرفا جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست؛ ممکن است قوانین تغییر کرده یا در متن اشتباهی باشد. برای اقدام های مهم با منابع رسمی استعلام یا با کارشناس مشورت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *